Referans - Yarının Habercisi | Ayasofya cami/kilise olmalı

İslam'ın ilk on yıllarında yaşanmış 'ikili ibadethane' ve 'dinsel çoğulculuk' örneğini, 1400 yıl sonra bugün Ayasofya'da hayata geçirebilsek, muazzam bir iş yapmış oluruz. 'Medeniyetler çatışması' lafının dillerden düşmediği dünyaya, anlamlı bir 'medeniyetler barışı' mesajı veririz.

hed

Perşembe günkü Hürriyet gazetesinde yer alan "Ayasofya kilise olabilir iddiası" başlıklı habere göre, Vakıflar Yasa Tasarısı’nın ele alındığı Adalet Bakanlığı Alt Komisyonu’nda bir Ayasofya tartışması yaşanmış. CHP’liler, tasarıdaki bir maddeyle Ayasofya’nın yeniden kiliseye dönüşmesinin önünün açılacağını ileri sürmüşler. Ve, tahmin edebileceğiniz gibi, buna büyük tepki göstermişler.

CHP'lilerin bu çıkışı, Türkiye'deki "sol"un, özellikle de onun "ulusalcı" kanadının, "kilise" veya "misyonerlik" gibi kavramlara yönelik uzunca bir zamandır süregiden giden tepkisinin yeni bir halkası gibi duruyor.

Ben ise, bu tepkiye "din özgürlüğü" perspektifiyle karşı duran birisi olarak, CHP'lileri daha da kızdıracak bir şey söyleyeyim: Ayasofya sadece "kilise olabilir" değildir; olmalıdır!

Müze değil ibadethane

Bu mabet, CHP'lilerin ve onların bütün fikri öncüllerinin varlığından çok çok önce, MS. 532 yılında Bizans İmparatoru Constantinius tarafından inşa ettirilmişti. Yapılmasındaki amaç ise, turistlere müze sunmak değil, Tanrı'ya adanmış ve O'na ibadet için kullanılacak bir mekan yaratmaktı. İstanbul Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedildiğinde dünyanın bu en görkemli kilisesi camiye dönüştürüldü; bu radikal bir değişimdi kuşkusuz, ama yapının temel amacı değişmedi. Bir ibadethane olmaya devam etti.

Bugün ise Ayasofya içinde ibadetin yasaklandığı bir müze. Bakın, Aya Sofya'nın yeniden açılmasını savunan Hıristiyanların açtığı www.hagiasophiablog.com sitesinde bunun nasıl incitici bir statü olduğu şöyle anlatılıyor:

"Kutsal mekanların, zorla turistik mekanlara dönüştürülmesi, bir dine ve Tanrı'ya karşı saygısızlıktır. Müslümanlar, kendilerinin en kutsal mekanlarından biri, hakim bir güç tarafından turist çekmek amacıyla bir müzeye çevrilse, nasıl hissederlerdi?"

Her iki din için kutsal

Bu yorum, doğru. Ancak bir noktayı atlıyor. "Müslümanların kutsal mekanlarından biri" zaten müzeye çevrilmiş durumda. O da yine Ayasofya... Diğer bir deyişle, Ayasofya hem Hıristiyanlar hem de Müslümanlar için kutsal bir mekan. Hıristiyanların burada 900 yıldan, Müslümanların ise 500 yıldan fazla geçmişi var. Mevcut "müze" statüsü, her iki din açısından da bir "saygısızlık".

Benim ise hem bu "saygısızlığın" ortadan kaldırılmasını sağlayacak hem de tüm dünyaya çok olumlu mesajlar vermeyi sağlayacak bir önerim var:

Ayasofya cami/kilise olarak yeniden ibadete açılsın!

İçinde hem Müslümanlar hem de Hıristiyanlar ibadet edebilsin. Mabet içinde yapılacak bir yer ve zaman düzenlemesi ile, Müslümanlara namaz kılma, Hıristiyanlara ise ayin yapma imkanı tanınsın. Cuma günleri minberden hutbe okunsun, pazar günleri tütsü gezdirilip istavroz çıkarılsın...

Buna karşı "nerden çıktı bu, hiç cami/kilise olur mu" demeyin. Olur ve zaten olmuştur da.

İlk cami/kilise

ilk cami/kilisenin kurucusu, İslam'ın büyük kahramanı ve ikinci halifesi Hz. Ömer'dir. Onun yönetiminde Müslümanlar Suriye'yi fethetmişler ve yüzyıllardır bir Hıristiyan kenti olan Şam'ı da 636 yılında İslam imparatorluğuna dahil etmişlerdi. Şam'daki görkemli Vaftizci Yahya kilisesi, bu tarihten sonra Müslümanlar ile Hıristiyanlar tarafından ortak ibadet alanı olarak kullanıldı. Aslında "kilise" kimliğini korudu; Müslümanlar sadece namaz kılmak için bir düzenleme yapıp kilisenin kıbleye bakan kısmına kerpiç bir duvar inşa ettiler.

Bu ikili statü 706 yılına kadar sürdü. O tarihte Emevi halifesi I. El-Velid kiliseyi camiye dönüştürme kararı verdi; Hıristiyanlara ise tazminat ödendi. Bugün Vaftizci Yahya kilisesinin yerinde ünlü "Büyük Emevi Camii" yükseliyor, ama içinde hala Vaftizci Yahya'nın adına küçük bir "şapel" (mini-kilise) var.

Medeniyetler barışı

İslam'ın ilk on yıllarında yaşanmış bu çarpıcı "dinsel çoğulculuk" örneğini, 1400 yıl sonra bugün Ayasofya'da hayata geçirebilsek, muazzam bir iş yapmış oluruz. Türkiye bunu yapabilirse "medeniyetler çatışması" lafının dillerden düşmediği dünyaya, anlamlı bir "medeniyetler barışı" mesajı sunmuş olur.

İşe sadece "ekonomik" bakacak olanlar için de şunu söyleyeyim: Merak etmeyin, Ayasofya cami/kilise olursa, "turizm gelirleri" düşmez. Turistler yine gelmeye devam eder, ibadete açık olan tüm diğer kilise ve camilere gittikleri gibi. Dahası dünyanın dört bir yanından pek çok Hıristiyan ve hatta Müslüman turist, sırf Ayasofya'da ibadet etmek için Türkiye'ye gelir.

Meselenin kanımca en önemli yönü ise, bir ibadethane olan Ayasofya'nın "müze" olarak tutulması garabetinin sona ermesidir. Bu, Türkiye'nin gerçek anlamda bir laikliğe kavuşması yolunda önemli bir kazanım olacaktır. Çünkü gerçekten laik olan ülkelerde, devlet, kiliseleri ve camileri ne açar ne de kapatır. "Üzerine vazife" olmayan bu işlere girmez, dini kurumlar da devleti yönetmeye kalkmaz.

Dahası eğer Ayasofya cami/kilise olursa, Türk toplumunun bir kesiminde yaygın olan "kilise alerjisi" de belki tedavi edilebilir. Bu alerjinin "ulusalcılar"da var olmasını anlamak mümkünse de, İslami kesimde zemin bulmasını anlamak mümkün değildir. Çünkü Kur'an-ı Kerim'de kiliseler, manastırlar ve sinagoglar, "Allah'ın isminin çokça anıldığı mescidler"le birlikte, Allah tarafından korunan kutsal mekanlar olarak geçer. (Hac Suresi, 40)

Ve hiç bir otoritenin bunları ne din ne de laiklik adına kapatmaya ve öyle tutmaya hakkı yoktur...

OKUYUCU MEKTUBU

Mesaj : Mustafa Akyol’a katılıyorum. Estetik yönden de minareler ana yapıyla hiç bütünleşmiyor. Dam üstünde saksağan bir görünüm ortaya çıkıyor. En doğru olan Ayasofya'nın kilise olarak ibadete açılmasıdır. Bir siyasi jest olsun diye değil tarihe, kültürlere, dinlere saygımız dolayısı ile bu adımı atmalıyız. Son zamanlarda sık sık aklımdan geçen bu düşüncenin genç ve değerli bir yazar tarafından paylaşılması, cesaretle dile getirilmesinden mutluluk duydum. Bu önerinin gerek laik ve gerekse dindar çevrenin aklı başında kesimleri tarafından ciddiye alınıp destekleneceğini umuyorum!

Ergin Toyer
ergin.toyer@hotmail.com

Mesaj : İstanbul'da her iki din içinde fazlasıyla ibadethane var, artık bu kavga gürültüye gerek yok bence. Ne burayı kiliseye çevirmeye çalışan zihniyete taviz verelim, nede diğerlerine...

Mehmet Gültekin
mehmet.gultekin.01@hotmail.com

Mesaj : Mustafa beyin yorumuna katılıyorum. Medeniyetlerin çatışmasından yararı olanları kınıyorum. Saygılarımla.

Sevgi Sualp
sevgis@hotmail.com

Mesaj: Yunanistan'da kiliseye çevrilen camiler varken, Balkanlarda, Kafkaslarda yüzlerce yıl önce yapılmış ve İslam medeniyetinin bütün inceliği ile günümüze ulaşmayı basarmış camiler tek tek yıkılırken, neden biz, hem de içinde yer almadığımız bir medeniyetler çatışmasını bitirmek amacıyla Ayasofya'yı kiliseye çevirelim? Yanında İstanbul’u da versek itiraz etmezler herhalde?

Ayşe Karakaya
benek28@gmail.com